Chi phí tuân thủ CBAM gồm những gì: bốn khoản tiền và hai mốc thời gian phải tính trước

Cơ chế phủ 6 ngành: xi măng, sắt thép, nhôm, phân bón, điện và hydro. Nhưng danh mục có hiệu lực thật là danh sách mã CN trong Phụ lục I, và trong đó có mấy mã mang tính quét sạch: đinh vít bu lông bằng sắt thép (7318), các sản phẩm khác bằng sắt thép (7326), kết cấu bằng nhôm (7610) và các sản phẩm khác bằng nhôm (7616). Chính bốn mã này kéo rất nhiều nhà sản xuất hạ nguồn — vốn không tự coi mình là nhà máy thép hay nhà máy nhôm — vào phạm vi.

Nếu mã CN của bạn không nằm trong phụ lục thì toàn bộ phần còn lại của bài này không phát sinh chi phí. Vì vậy việc rẻ nhất nên làm trước tiên là đối chiếu mã CN thực tế trên tờ khai của người mua, chứ không đối chiếu theo tên ngành nghề.

Giai đoạn chỉ báo cáo mà chưa phải trả tiền đã kết thúc cuối năm 2025; từ ngày 01/01/2026, hàng nhập vào EU phát sinh nghĩa vụ thật. Tính đến đầu năm 2026 đã có hơn 4.100 doanh nghiệp EU được cấp tư cách khai báo — nghĩa là phía người mua đã vào guồng trước khi phần lớn nhà cung cấp kịp có số liệu.

Khoản đầu tiên không phải tiền nộp cho ai, mà là chi phí đo và kiểm chứng phát thải của chính nhà máy: số liệu tiêu thụ năng lượng, nguyên liệu đầu vào, ranh giới quy trình, và bằng chứng đủ để một bên thứ ba đối chiếu lại được.

Không phải ngành nào cũng phải đếm giống nhau. Sắt thép, nhôm, hydro và điện chỉ tính phát thải trực tiếp; còn xi măng và phân bón phải tính thêm phát thải gián tiếp từ điện năng sử dụng — nghĩa là hai nhóm này còn phải giải trình cả nguồn điện của mình.

Đây là lý do việc kiểm kê khí nhà kính ở cấp nhà máy nên bắt đầu trước khi người mua hỏi. Làm sau khi bị hỏi thì vừa gấp, vừa mất quyền thương lượng, vừa phải chấp nhận mức mặc định cho những lô đã giao.

Về dài hạn, câu hỏi là nên thuê thêm một người phụ trách hồ sơ hay dựng một quy trình thu số liệu chạy đều mỗi tháng — đúng bài toán thuê thêm người hay đầu tư hệ thống tự động. Số liệu phát thải là dữ liệu định kỳ, không phải một bộ hồ sơ làm một lần rồi cất đi.

Đây là khoản đắt mà cũng dễ bỏ sót nhất, vì nó không bao giờ xuất hiện dưới dạng hóa đơn. Khi không cung cấp được số liệu thực đo đã kiểm chứng, phía nhập khẩu phải dùng giá trị mặc định của EU — và giá trị mặc định mang mức cộng thêm có tính phạt, nặng dần theo năm: xi măng, sắt thép, nhôm và hydro chịu cộng thêm 10% trong năm 2026, 20% năm 2027 và 30% từ năm 2028; riêng phân bón cố định ở mức 1%.

Việt Nam được EU lập bảng giá trị mặc định riêng theo quốc gia, phủ phân bón, nhôm, hydro và sắt thép — nhưng không phủ xi măng, nên xi măng Việt Nam phải dùng giá trị chung của nhóm các nước và vùng lãnh thổ khác.

Con số cụ thể cho thấy khoảng cách. Nhôm chưa gia công của Việt Nam có giá trị mặc định 0.360 tấn CO₂ trên mỗi tấn sản phẩm (phát thải trực tiếp); sau khi cộng thêm, con số dùng để tính tiền là 0.396 cho năm 2026, 0.432 cho năm 2027 và 0.468 từ năm 2028. Với xi măng và phân bón, phần điện năng được quy đổi theo hệ số phát thải lưới điện Việt Nam 0.581 tấn CO₂ tương đương trên mỗi MWh.

Nói cách khác: nếu nhà máy của bạn sạch hơn mức mặc định, mỗi đồng chi cho việc đo đạc là tiền mua lại phần chênh lệch đó. Nếu không sạch hơn, việc đo vẫn có giá trị — ít nhất bạn biết mình đang bán ở mức nào và còn kịp chọn cách xử lý.

Giá chứng chỉ được công bố theo quý trong năm 2026: quý I là 75.36 euro cho mỗi tấn CO₂, quý II là 75.28 euro. Lịch công bố của năm gồm các ngày 07/04/2026, 06/07/2026, 05/10/2026 và 04/01/2027; từ năm 2027 chuyển sang cách tính theo tuần.

Nhưng số tiền thật không phải giá nhân với toàn bộ phát thải. Phần phát thải nằm trong ngưỡng chuẩn vẫn được trừ theo tỷ lệ phân bổ miễn phí mà nhà sản xuất trong EU còn được giữ: 97.5% trong năm 2026, tức phần thực sự bị thu chỉ tương ứng 2.5%. Tỷ lệ miễn phí đó giảm dần — 95% năm 2027, 90% năm 2028, 77.5% năm 2029 và 51.5% năm 2030 — nên chi phí chỉ thật sự cắn vào giá bán từ khoảng năm 2030 trở đi.

Với người bán, ý nghĩa thực tế nằm ở thời gian chứ không ở con số hôm nay: một hợp đồng dài hạn ký theo mặt bằng chi phí của năm 2026 sẽ chạy thẳng vào vùng chi phí của năm 2029 và 2030. Đàm phán điều khoản điều chỉnh giá lúc này rẻ hơn nhiều so với đàm phán lại cả hợp đồng lúc đó.

Nghĩa vụ phát sinh từ đầu năm 2026, nhưng chứng chỉ chỉ bắt đầu được bán từ ngày 01/02/2027. Bản khai năm đầu tiên và hạn nộp chứng chỉ cho năm 2026 cùng rơi vào ngày 30/09/2027 — nghĩa là hàng giao năm 2026 sẽ được thanh toán nghĩa vụ vào năm sau nữa.

Từ năm 2027 có thêm một nghĩa vụ nắm giữ theo quý: cuối mỗi quý, tài khoản của nhà nhập khẩu phải có sẵn lượng chứng chỉ tương ứng ít nhất 50% lượng phát thải hàm chứa lũy kế trong năm. Đây không phải kỳ khai báo thêm, mà là vốn bị giữ lại — và bên nào gánh phần vốn đó là chuyện thương lượng giữa bạn và người mua.

Chi phí này hay bị quy nhầm thành "thêm giấy tờ". Thực chất nó là dòng tiền và là dữ liệu vận hành, nên nó thuộc về câu hỏi bắt đầu số hóa từ khâu nào chứ không thuộc riêng phòng xuất nhập khẩu.

Có một ngưỡng miễn: 50 tấn khối lượng tịnh cho mỗi nhà nhập khẩu, mỗi năm dương lịch, cộng gộp tất cả các mã CN. Dưới ngưỡng đó không phát sinh nghĩa vụ.

Ba điểm hay bị hiểu sai. Thứ nhất, ngưỡng tính trên đầu nhà nhập khẩu EU chứ không trên đầu nhà xuất khẩu — người mua gom hàng của nhiều nhà cung cấp thì đó là ngưỡng chung của tất cả. Thứ hai, điện và hydro không được hưởng ngưỡng này, dù lượng nhỏ đến đâu. Thứ ba, với thành phẩm lắp ráp có chi tiết kim loại mà được phân vào một mã CN thuộc phụ lục, toàn bộ khối lượng tịnh của sản phẩm tính vào ngưỡng, dù phần phát thải hàm chứa chỉ tính phần tiền chất kim loại.

Vì ngưỡng nằm ở phía người mua, câu hỏi đúng để hỏi khách hàng không phải "anh có bị CBAM không", mà "năm nay anh đã nhập bao nhiêu tấn hàng thuộc phụ lục, tính từ tất cả các nguồn".

Theo trang thông tin của Tổng vụ Thuế và Liên minh Hải quan châu Âu, đề xuất mở rộng cơ chế sang các sản phẩm hạ nguồn kèm siết quy định chống lách được đưa ra từ cuối năm 2025 và Hội đồng đã thống nhất quan điểm giữa năm 2026, nhưng quy trình lập pháp chưa hoàn tất. Nghĩa là đáng theo dõi khi lập kế hoạch đầu tư, nhưng chưa phải căn cứ để báo giá.

Nguyên tắc chung khi đọc tin về cơ chế này: luôn phân biệt điều đã nằm trong văn bản có hiệu lực với điều đang trong quy trình. Báo giá dựa trên nhóm thứ hai là cách nhanh nhất để mất đơn vào tay đối thủ báo giá dựa trên nhóm thứ nhất.