Lộ trình tuân thủ xuất khẩu 2026: xếp theo thị trường đích, không theo danh sách chứng chỉ

Bước đầu tiên không phải là đi hỏi cần những chứng chỉ nào, mà là liệt kê các thị trường sẽ xuất trong mười hai tháng tới. Phần lớn chi phí tuân thủ nằm ở việc thu thập dữ liệu, và dữ liệu sai loại thì có bao nhiêu chứng chỉ cũng không dùng được.

Ba tuyến chính hiện nay tách bạch rất rõ: tuyến Mỹ hỏi bạn chứng minh được hàng thật sự làm ra ở đâu; tuyến EU với nhóm hàng thâm dụng carbon hỏi số liệu phát thải của chính nhà máy; tuyến EU với nhóm hàng nông lâm sản hỏi mảnh đất đã sản xuất ra lô hàng. Ba câu hỏi này không thay thế được cho nhau, và không có bộ hồ sơ nào trả lời được cả ba cùng lúc.

Cách chẩn đoán giống hệt lúc chọn khâu nào để bắt đầu chuyển đổi số: hỏi ngược lại từng tuyến rằng nếu khách bên đó yêu cầu hồ sơ ngay tháng sau, doanh nghiệp có nộp được không. Tuyến nào trả lời không, tuyến đó là chỗ phải làm trước — không phải tuyến nghe có vẻ gấp nhất trên báo.

Đi thị trường nào thì phần bị hỏi đi hỏi lại vẫn là xuất xứ, nên đây là việc làm trước cả khi biết sẽ xuất đi đâu. Nghị định 31/2018/NĐ-CP vẫn là văn bản gốc về xuất xứ hàng hóa của Việt Nam; theo Bộ Công Thương, tổ soạn thảo nghị định thay thế đã được lập và bản dự thảo thứ hai đã đưa ra lấy ý kiến, nhưng nghị định thay thế đến nay chưa được ban hành.

Cũng theo hệ thống văn bản hiện hành, quy tắc xuất xứ không ưu đãi của Việt Nam không có một ngưỡng gia tăng giá trị dùng chung cho mọi mặt hàng. Nguyên tắc là nước diễn ra công đoạn chế biến cuối cùng làm thay đổi cơ bản hàng hóa, còn tiêu chí cụ thể nằm trong danh mục quy tắc cụ thể mặt hàng, xếp theo mã HS: có dòng hàng xét chuyển đổi mã số, có dòng hàng xét hàm lượng giá trị, và ngưỡng khác nhau theo từng dòng. Nghĩa là câu trả lời phải tra theo đúng mã HS của lô hàng, không có công thức chung.

Cơ quan cấp C/O cũng đã đổi. Theo Bộ Công Thương, Quyết định 1103/QĐ-BCT thu hồi quyền cấp C/O trước đây giao cho Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam, và từ ngày 5/5/2025 tổ chức này ngừng cấp toàn bộ C/O mẫu A, mẫu B, C/O không ưu đãi theo yêu cầu nước nhập khẩu, CNM cùng đăng ký mã REX; việc cấp chuyển về Cục Xuất nhập khẩu. Sau đó 36 thủ tục hành chính về xuất nhập khẩu — chủ yếu là các quy trình cấp C/O ưu đãi, không ưu đãi và thủ tục chấp thuận bằng văn bản cơ chế tự chứng nhận xuất xứ ASEAN — được sửa đổi, bổ sung và có hiệu lực từ ngày 1/5/2026. Nếu quy trình nội bộ của bạn vẫn ghi tên cơ quan cũ, việc chọn mẫu C/O cho từng thị trường sẽ sai ngay từ bước nộp hồ sơ.

Chi phí của việc làm sai ở phía Việt Nam cũng đã được viết lại. Nghị định 169/2026/NĐ-CP về xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực hải quan có hiệu lực từ ngày 1/7/2026. Trong đó có một điều riêng xử phạt hành vi làm giả xuất xứ Việt Nam cho hàng xuất khẩu, nhập khẩu, tạm nhập tái xuất, quá cảnh và chuyển khẩu: phạt tiền chia bậc theo trị giá hàng vi phạm, kèm tịch thu tang vật, buộc tiêu hủy hoặc buộc nộp lại số tiền tương đương. Thời hiệu xử phạt là năm năm với nhóm vi phạm hành chính về quản lý thuế và hai năm với các vi phạm hải quan còn lại — tức là hồ sơ của hôm nay vẫn còn bị hỏi sau nhiều năm.

Thứ duy nhất ổn định ở tuyến Mỹ là yêu cầu chứng minh xuất xứ; thuế suất thì đã thay nền pháp lý hai lần trong mười hai tháng, nên mọi con số nghe được từ năm ngoái đều phải kiểm lại trước khi đưa vào báo giá.

Mốc thứ nhất: mức thuế đối ứng 46% mà hàng Việt Nam nhận ban đầu, ứng với mã 9903.01.72, đã chấm dứt ngay trong ngày lệnh sửa đổi có hiệu lực và được thay bằng 20%, ứng với mã 9903.02.69. Mốc thứ hai: ngày 20/2/2026, Tòa án Tối cao Hoa Kỳ phán quyết đạo luật IEEPA không trao cho tổng thống thẩm quyền áp thuế quan. Lệnh hành pháp ban hành ngay sau đó chấm dứt toàn bộ thuế theo trị giá áp trên cơ sở IEEPA, và theo thông báo của cơ quan hải quan Hoa Kỳ, các mã HTSUS liên quan ngừng hiệu lực trong hệ thống từ ngày 24/2/2026 — nghĩa là cả mức 20% đối ứng cũng không còn được thu.

Giữa hai chế độ có một khoản phụ thu chuyển tiếp 10% theo Mục 122 Luật Thương mại 1974, mã 9903.03.01, áp cho mọi nước từ ngày 24/2/2026 và tự hết hạn cuối ngày 23/7/2026 do giới hạn 150 ngày của chính điều luật đó. Từ ngày 24/7/2026, hàng Việt Nam chịu mức phụ thu 12.5% theo Mục 301, mã 9903.05.84. Đây là phần cộng thêm lên trên thuế suất tối huệ quốc của từng dòng hàng chứ không thay thế nó, mà thuế tối huệ quốc chênh nhau rất xa giữa các nhóm hàng. Vì vậy không tồn tại một thuế suất tổng dùng chung cho mọi hàng Việt Nam: ai đưa cho bạn một con số duy nhất là đang bỏ mất phần thuế nền.

Khoản phạt 40% cho hàng bị hải quan Mỹ xác định là trung chuyển nhằm né thuế nằm cùng trong lệnh sửa đổi nói trên. Điều khoản này thay thế mức đối ứng của nước xuất xứ chứ không cộng thêm vào đó, và văn bản ghi rõ không cho phép giảm hay miễn. Nhưng nó cũng là thuế áp theo IEEPA, nên đã dừng thu cùng ngày 24/2/2026. Trong chế độ Mục 301 hiện hành, biểu thuế không có bất kỳ dòng thuế phạt trung chuyển nào tương đương — cơ chế đó biến mất cùng với nền pháp lý cũ và chưa được dựng lại.

EU không có một bộ quy định xanh duy nhất. Có hai bộ chạy song song, phủ hai nhóm hàng khác nhau và hỏi hai loại dữ liệu khác nhau; doanh nghiệp thường gộp nhầm rồi chuẩn bị thiếu một nửa.

Bộ thứ nhất là cơ chế điều chỉnh biên giới carbon, bước vào giai đoạn chính thức từ ngày 1/1/2026 và phủ sáu ngành: xi măng, sắt thép, nhôm, phân bón, điện và hydro. Điểm hay bị hiểu sai nhất nằm ở chỗ bên chịu nghĩa vụ khai báo và nộp chứng chỉ là nhà nhập khẩu được cấp phép ở EU, không phải nhà xuất khẩu Việt Nam. Doanh nghiệp Việt không có nghĩa vụ pháp lý trực tiếp với EU, nhưng áp lực truyền qua hợp đồng: không đưa được số liệu phát thải đã kiểm chứng thì người mua phải dùng giá trị mặc định của EU, vốn bị cộng thêm một khoản phạt tăng dần theo năm, và phần chênh đó thường quay lại giá mua. Cách quy đổi phần chênh này thành tiền nằm ở bài chi phí tuân thủ CBAM gồm những gì, còn cách dựng số liệu bắt đầu từ kiểm kê khí nhà kính cho nhà máy.

Bộ thứ hai là quy định chống mất rừng, đi theo logic hoàn toàn khác: nó không hỏi phát thải mà hỏi mảnh đất. Các nhóm hàng trong phạm vi gồm gia súc, ca cao, cà phê, dầu cọ, cao su, đậu tương và gỗ, cùng những sản phẩm chế biến từ chúng. Mốc phân định là ngày 31/12/2020 — hàng phải sản xuất trên đất không bị mất rừng sau ngày đó, và mốc này không hề thay đổi qua các lần lùi thời điểm áp dụng. Hồ sơ bắt buộc gồm tọa độ địa lý của tất cả các thửa đất đã sản xuất ra lô hàng, và toàn bộ thông tin, chứng từ phải lưu năm năm kể từ ngày đưa hàng ra thị trường hoặc xuất khẩu.

Thời điểm áp dụng chia hai nhóm: doanh nghiệp lớn và vừa từ ngày 30/12/2026, còn cá nhân kinh doanh cùng doanh nghiệp siêu nhỏ và nhỏ được lùi tới ngày 30/6/2027. Phần lùi hạn này có một điều kiện rất dễ bị bỏ sót: chỉ áp dụng cho đơn vị đã thành lập vào hoặc trước ngày 31/12/2024, đơn vị lập sau ngày đó vẫn tính từ mốc 30/12/2026. Cách dựng chuỗi truy xuất tới tận thửa đất là phần tốn thời gian nhất, đặc biệt với cà phê và gỗ — hai nhóm hàng mà chuỗi thu mua thường đi qua nhiều tầng trung gian trước khi tới nhà máy.

Ba con số dưới đây vẫn xuất hiện dày đặc trong tài liệu tư vấn, slide đào tạo và bảng tra, nhưng cả ba đều không mô tả đúng thực tế hiện hành. Trích nhầm một trong ba khi làm báo giá là mất tiền thật, chứ không phải sai sót câu chữ.

Thứ tự dưới đây xếp theo mức độ khó làm bù: việc nào cần dữ liệu tích lũy theo thời gian thì phải bắt đầu sớm nhất, vì đó chính là phần không thể dựng lại vào phút chót.

Điểm chung của cả ba tuyến là hồ sơ phải truy được ngược về chứng từ gốc kèm ngày hiệu lực, chứ không dựa vào bảng tổng hợp của bên thứ ba. Một bộ hồ sơ dựng đúng thứ tự, bắt đầu từ lớp nền xuất xứ, dùng lại được cho nhiều thị trường; một bộ hồ sơ chắp vá theo yêu cầu của từng khách thì lần nào cũng phải làm lại từ đầu.