Chọn form C/O cho thị trường nào là đúng: ba nhóm giấy chứng nhận xuất xứ

Nhóm thứ nhất là C/O ưu đãi theo hiệp định thương mại tự do: nộp cho hải quan nước nhập khẩu để được hưởng thuế suất ưu đãi. Mẫu nào, khai gì, hàng phải đạt tiêu chí nào — tất cả do chính hiệp định đó quy định, nên cùng một lô hàng có thể đạt ở hiệp định này mà trượt ở hiệp định khác.

Nhóm thứ hai là C/O không ưu đãi: không giảm được đồng thuế nào, nhưng vẫn cần cho thông quan, cho hạn ngạch, cho các biện pháp phòng vệ thương mại, hoặc đơn giản vì người mua và ngân hàng yêu cầu trong bộ chứng từ thanh toán. Nhóm này gồm mẫu B và các mẫu C/O không ưu đãi do chính nước nhập khẩu quy định.

Nhóm thứ ba không phải là một tờ giấy do cơ quan cấp, mà là cơ chế tự chứng nhận xuất xứ: doanh nghiệp tự khai xuất xứ trên chứng từ thương mại, sau khi đã được chấp thuận bằng văn bản hoặc đã đăng ký mã theo yêu cầu của thị trường đích. Đây là hình thức đang được mở rộng, và cũng là nhóm mà hồ sơ nội bộ phải chắc nhất, vì không còn ai soát giúp bạn trước khi phát hành.

Thay đổi thứ nhất diễn ra năm 2025. Quyết định 1103/QĐ-BCT của Bộ Công Thương ban hành và có hiệu lực ngày 21/4/2025 đã thu hồi thẩm quyền cấp C/O, cấp giấy chứng nhận hàng hóa không thay đổi xuất xứ và tiếp nhận đăng ký mã REX theo cơ chế ưu đãi thuế quan phổ cập của Na Uy, Thụy Sĩ trước đó giao cho Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam. Từ ngày 05/5/2025, tổ chức này dừng cấp toàn bộ C/O mẫu A, mẫu B, các mẫu không ưu đãi theo quy định của nước nhập khẩu, giấy chứng nhận hàng không thay đổi xuất xứ, C/O mẫu GSTP và đăng ký REX; đầu mối chuyển về Cục Xuất nhập khẩu, còn khoảng thời gian từ 21/4 đến 04/5/2025 là giai đoạn bàn giao.

Thay đổi thứ hai là phân cấp. Nghị định 146/2025/NĐ-CP ngày 12/6/2025 quy định phân quyền, phân cấp trong lĩnh vực công nghiệp và thương mại; trên cơ sở đó, Thông tư 40/2025/TT-BCT ngày 22/6/2025 quy định việc cấp C/O và chấp thuận bằng văn bản cho thương nhân tự chứng nhận xuất xứ, với chủ thể thực hiện là Cục Xuất nhập khẩu và Ủy ban nhân dân cấp tỉnh. Theo trang tổng hợp văn bản LuatVietnam, thông tư này có hiệu lực từ ngày 01/7/2025; cũng theo nguồn tổng hợp đó, Thông tư 26/2026/TT-BCT ký ngày 20/5/2026 và có hiệu lực từ ngày 29/5/2026 tiếp tục phân định công việc cấp C/O giữa Cục Xuất nhập khẩu và Ủy ban nhân dân cấp tỉnh tại Điều 19.

Hệ quả thực tế cho người làm hồ sơ: nơi nộp và mẫu đơn có thể khác nhau tùy tỉnh và tùy loại C/O, nên việc dùng lại bộ hồ sơ của năm ngoái là rủi ro. Theo công bố của Bộ Công Thương, 36 thủ tục hành chính trong lĩnh vực xuất nhập khẩu đã được sửa đổi, bổ sung và áp dụng từ ngày 01/5/2026, trọng tâm chính là thủ tục cấp các loại C/O ưu đãi, không ưu đãi và thủ tục chấp thuận bằng văn bản cho cơ chế tự chứng nhận xuất xứ trong khối ASEAN.

Thông tư 12/2026/TT-BCT thường bị nhắc tới như văn bản đã cắt bỏ 36 thủ tục hành chính về xuất nhập khẩu. Bản có dấu đăng trên công báo cho thấy điều khác: Điều 1 bãi bỏ toàn bộ 22 văn bản quy phạm pháp luật, tập trung ở điện lực, hóa chất, than, thuốc lá, an toàn điện và quản lý thị trường; Điều 2 chỉ bãi bỏ một phần vài cụm từ trong 5 văn bản khác. Đó là dọn dẹp thuật ngữ sau đợt phân cấp, không phải văn bản chuyên đề về xuất xứ và cũng không thay đổi quy tắc C/O nào.

Con số 36 thủ tục thuộc về một quyết định của Bộ Công Thương, không thuộc thông tư nói trên. Theo trang tổng hợp văn bản LuatVietnam, quyết định đó mang số hiệu 771/QĐ-BCT, ký ngày 09/4/2026 và có hiệu lực từ ngày 01/5/2026; riêng mối liên hệ giữa số hiệu này và danh mục 36 thủ tục thì chúng tôi chưa đối chiếu được trên trang của Bộ Công Thương, nên hãy tra cứu lại theo số hiệu trước khi trích dẫn trong hồ sơ chính thức.

Bài học ở đây không phải là số hiệu văn bản, mà là thói quen: một bản tin tóm tắt sai một chữ có thể khiến doanh nghiệp bỏ qua một thủ tục vẫn đang tồn tại. Cùng một kỷ luật đó áp cho bộ chứng từ bán hàng — khách quốc tế đọc bằng chứng theo thứ tự chứ không đọc lời hứa.

Không tồn tại một ngưỡng giá trị gia tăng chung áp cho mọi mặt hàng. Nguyên tắc là nước diễn ra công đoạn gia công, chế biến cuối cùng làm thay đổi cơ bản hàng hóa; còn tiêu chí cụ thể nằm ở danh mục quy tắc cụ thể mặt hàng, liệt kê theo mã HS, cho phép chọn tiêu chí chuyển đổi mã số hàng hóa hoặc tiêu chí hàm lượng giá trị, với tỷ lệ khác nhau theo từng dòng hàng. Nói cách khác, câu hỏi đúng luôn là hàng của tôi ở mã HS này, đi thị trường này, phải đạt tiêu chí gì.

Con số 30% mà nhiều bên trích dẫn như tiêu chuẩn để gọi là hàng Việt Nam đến nay vẫn chỉ nằm trong dự thảo. Theo báo chí chính thống trong nước, tính đến ngày 06/6/2026 Bộ Công Thương vẫn đang trình Chính phủ dự thảo nghị định về tiêu chí xác định hàng hóa sản xuất tại Việt Nam cho hàng lưu thông trong nước, theo hướng doanh nghiệp tự khai, và tỷ lệ cụ thể chưa được công bố. Dùng một con số dự thảo để tự trấn an trong hồ sơ xuất khẩu là rủi ro không cần thiết.

Nền pháp lý vẫn là Nghị định 31/2018/NĐ-CP: theo Bộ Công Thương, tổ soạn thảo nghị định thay thế đã được lập từ năm 2025 và họp góp ý bản thảo lần hai ngày 23/5/2025, nhưng nghị định thay thế đến nay chưa ban hành. Chính nghị định này liệt kê các công đoạn gia công đơn giản không được xét khi xác định xuất xứ — bảo quản trong vận chuyển và lưu kho, làm sạch bụi, sàng lọc, phân loại, đóng gói lại, dán nhãn, pha trộn đơn giản, lắp ráp đơn giản các bộ phận, giết mổ động vật — và cũng nghị định này đặt ngưỡng De Minimis 15%, vốn là quy tắc bỏ qua tỷ lệ nhỏ nguyên liệu không đạt xuất xứ, không phải ngưỡng để đạt xuất xứ.

Với thị trường không có hiệp định chung, không có mẫu C/O nào giúp giảm thuế, nên C/O nếu được yêu cầu chỉ đóng vai trò chứng từ thương mại. Thứ quyết định lại là hồ sơ chứng minh công đoạn sản xuất thật sự diễn ra ở đâu — với hàng đi Hoa Kỳ, đó là bộ chứng cứ về chuyển đổi cơ bản chứ không phải tờ C/O.

Cũng đừng nhầm C/O với truy xuất nguồn gốc. C/O trả lời câu hỏi hàng mang xuất xứ nước nào theo quy tắc pháp lý; còn thị trường châu Âu đang hỏi thêm một câu khác — nguyên liệu này đến từ mảnh đất nào, thời điểm nào — và đó là bài toán dữ liệu chuỗi cung ứng, không giải được bằng một tờ giấy.

Vì vậy khi người mua ở thị trường không có hiệp định đòi C/O, câu hỏi nên hỏi lại là họ cần nó để làm gì: thông quan, ngân hàng, hay tự bảo vệ trước cơ quan hải quan nước họ. Ba mục đích đó cần ba bộ hồ sơ khác nhau, và chỉ mục đích thứ ba mới đòi tới hồ sơ sản xuất của nhà máy.

Từ ngày 01/7/2026, xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực hải quan áp dụng theo Nghị định 169/2026/NĐ-CP; nghị định này thay thế Nghị định 128/2020/NĐ-CP và đồng thời chấm dứt hiệu lực Điều 2 của Nghị định 102/2021/NĐ-CP. Doanh nghiệp còn dùng bảng tra mức phạt của văn bản cũ nên cập nhật lại.

Riêng hành vi làm giả xuất xứ Việt Nam — với hàng xuất khẩu, nhập khẩu, tạm nhập tái xuất, quá cảnh, chuyển khẩu — được tách thành một điều riêng, chia mức phạt theo năm bậc trị giá hàng vi phạm. Bậc thấp nhất, áp cho lô hàng trị giá dưới 30.000.000 đồng, bị phạt tiền từ 10.000.000 đồng đến 20.000.000 đồng; bậc cao nhất bị phạt từ 70.000.000 đồng đến 100.000.000 đồng, kèm tịch thu tang vật vi phạm, buộc tiêu hủy hoặc buộc nộp lại số tiền tương đương trị giá tang vật đã tiêu thụ.

Đáng chú ý hơn cả mức tiền là thời hiệu: nghị định quy định thời hiệu xử phạt là năm năm với nhóm vi phạm hành chính về quản lý thuế đối với hàng xuất nhập khẩu chưa đến mức truy cứu hình sự, và hai năm với các vi phạm khác trong lĩnh vực hải quan. Nghĩa là hồ sơ chứng minh xuất xứ phải sống lâu hơn lô hàng rất nhiều, và phải tìm lại được — đây là lúc cách lưu trữ dữ liệu vận hành quyết định bạn trả lời được hay không.